brieven

Het leven is een kunstwerk van ons allemaal

In gesprek met kunstenaar Adelheid Kortekaas over liefde en wijsheid

De zon straalt op een prachtige zomerdag terwijl ik het terrein van De Tempelhof op loop. Het terrein is beeldentuin, woonhuis en kunstenaarsatelier tegelijk en is door Adelheid en Huub Kortekaas ontworpen als een 'Totaalkunstwerk'. Méér nog: als 'pleisterplaats' op weg naar een nieuwe tijd, waarin de mens zich ontplooit vanuit het bewustzijn dat we deel zijn van de natuur. Adelheid en Huub willen van die 'nieuwe Renaissance' de beeldtaal ontwerpen.

Huub is in augustus 2024 overleden, maar Adelheid (78) werkt ondanks beperkingen met volle kracht door aan hun missie. Als ik binnenkom, staat ze achter haar computer een brief te tikken aan een opdrachtgever. Al vóór mijn komst heeft ze een middagsalade gemaakt vol verse groenten. Een eigengemaakt toetje lonkt op het aanrecht. Maar we beginnen met koekjes.

Ik ben bij Adelheid om te praten over liefde en wijsheid. Twee thema's die me aan het hart gaan en waarover ik het liefst 'gewone mensen' interview. Ik ben wars van abstracte filosofie, maar voel een diepe behoefte mijn leven te verbinden met iets goeds. Iets dat het leven zin geeft voorbij mijn aardse, snel vervliegende behoeftes. In liefde en wijsheid vind ik veel van dat ‘iets’. Maar liefde en wijsheid zijn op zich zelf óók abstract. Ze krijgen pas betekenis in het leven van mensen zelf. Welke betekenis? Daarover gaan mijn gesprekken.

Adelheid schenkt koffie in en kijkt me levendig aan. Hun atelier en beeldentuin werden 10 jaar geleden aangemerkt als Rijksmonument en zijn bepaald niet 'gewoon' te noemen. Dat is ze zelf ook niet. Toch voelt ze voor mij toegankelijk en 'aards'. Als pionier van pelgrimsroute de Walk of Wisdom leerde ik haar goed kennen: zij en Huub ontwierpen het symbool van de route. In mijn ervaring maakten ze niet alleen kunst, ze wáren hun kunst. In hun verschijning legden ze enthousiasme en hartelijkheid, en straalden zo uit wat ze met hun beelden wilden bereiken: mensen inspireren.

Liefde is afwezigheid van angst

Ze heeft de laatste dagen nagedacht over de liefde en steekt van wal: “Liefde is voor mij niet in de eerste plaats het seksuele. Natuurlijk, dat hoort bij het leven, net als de dood. Maar het gaat mij om het grotere perspectief. Om je open te stellen voor het leven. Huub en ik hebben de liefde altijd vanuit dat grotere perspectief gezien.

De wereld zit zo vol met angst, overal tegen zijn. Dat is het grootste pijnpunt van deze tijd. Zodra iets anders is dan mensen gewend zijn, voelen ze zich bedreigd. Dan stellen ze zich niet open maar slaan alarm. De wereld verandert snel, dat snap ik wel. Veel is anders dan vroeger, en dat geeft angst. Maar die veranderingen zijn onderdeel van het leven en kun je ook omarmen.

Voorbeeld: Kunstmatige Intelligentie, AI. Ik vind het geweldig, maar ik ken veel kunstenaars die er doodsbang voor zijn. Ik denk: AI vraagt juist om mee te bewegen, om niet meteen te gaan steigeren en de noodkreet te slaan. Het kan fantastische dingen doen.”

Tegen mij, direct: “Waarom neem je dit gesprek niet op? Dan kan AI het voor je uitwerken!”

Verder met haar betoog: “Wel stel ik me voor dat er etiquetteregels nodig zijn. Ik heb een hekel aan regels, maar net als in het gewone leven heb je toch zoiets als fatsoen nodig: respect, empathie. Daaraan kunnen we AI onderwerpen.

De basis is: durf je je te openen voor het leven zoals het zich ontvouwt? En dan méé te bewegen? Zelf heb ik altijd gedaan waar ik voor stond, waar wìj voor stonden. Ik ben niet bang voor het leven en daarom ben ik niet bang voor de dood.”

Bang voor het stemmetje binnenin

Ik hoef niet veel te zeggen, want Adelheid stroomt over van de woorden: “Je openstellen, daarvoor moet je wel eerst jezelf kennen. Dan pas kun je je openstellen. Maar veel mensen durven niet naar hun hart te luisteren. Ze zijn bang dat er dan een stemmetje binnenin zal klinken dat zegt: je moet stoppen met je baan. Je moet stoppen met je relatie. Ze durven zich niet open te stellen voor het leven uit angst voor wat er dan komt.”

Ik vertel Adelheid dat ik mij altijd open gesteld heb voor het leven en vanuit liefde veel idealistische projecten startte. Projecten die te groot voor me bleken. Me uitputten. Ik hou het nu klein en werk in de zorg voor ouderen met dementie. Maar het kriebelt voortdurend om weer een groot gebaar te maken ‘om de wereld te redden.’ Ik snap dat daar een psychologisch mechanisme achter zit, en dat ik waarschijnlijk ook mezelf wil redden. Maar de impuls die uitgaat vanuit mij naar de ander, naar de wereld, dat voelt als méér dan alleen ik. Het voelt als liefde. Hoe kijkt zij hiernaar?

“Er zijn veel mensen die meer van hun trauma's houden dan van zichzelf. Maar je moet eerst van jezelf houden, voordat je je bekommert om een ander of de wereld.

Dan gaat het stromen, dan gaat het vanzelf. Natuurlijk moet je soms dingen doen waar je niet van houdt, maar als je liefde voor jezelf voelt, heb je geen angsten. Al die mensen die zo schreeuwen en overal tegen zijn, die willen dat de wereld anders is, ze houden niet van zichzelf. Ze zitten vol angst.”

Ik citeer woorden die ik onlangs tegenkwam, slordig geschreven op een briefje, geplakt tegen het raam van een tweedehands boekwinkel: “He who wants to do good knocks at the gate of heaven: he who loves finds the door open.’” Rabindranath Tagore.

Adelheid: “Ik zie het zo: bij alles wat nieuw is, zijn er mensen op tegen. Mensen waren tegen de trein, tegen de Eiffeltoren, tegen het vliegtuig, tegen het internet. Mensen zijn tegen AI. Achteraf denken we: maar dat was wèl onze vooruitgang! De angst is niet onredelijk, maar je moet haar omzetten in positief denken. Het gaat om spiritualiteit.”

Spiritualiteit? Vraag ik, verbaasd.

Adelheid: “Spiritualiteit is niet een soort hocus pocus. Het is een kracht, een positieve kracht, om in balans en in beweging te komen. Het is de adem van het leven zelf. Haal je die spiritualiteit uit je projecten, de kunst of de samenleving, dan verdwijnt de kracht uit het leven.”

Liefde is spiritualiteit?

Adelheid: “Spiritualiteit is voor mij het evenwicht tussen de praktische werkelijkheid en schoonheid. Tussen wat moet gebeuren, wat geregeld moet worden, en schoonheid. Wat is schoonheid?Toegevoegde waarde. Het surplus. Het heeft niks met geld te maken, al is geld wel een bouwstof. Dat heb ik geleerd van mijn vader, die gewoon zaken deed.”

Ik vertel over mijn worsteling met geld. In mijn relatie met Manja, met wie ik de Walk of Wisdom opzette, was geld een groot thema. Ik wilde gratis werken, met alleen vrijwilligers, waarbij wij als coördinatoren voor een spreekwoordelijke zak aardappelen het werk zouden doen. Ik woonde in een caravan in het bos. Zij had een baan als docent erbij. Met een goed huis. Ik ging bij haar douchen. Ze vond mijn verhouding tot geld onvolwassen en probeerde me te leren geld te zien als grondstof. Als energie. Een les waarmee ik nog altijd worstel. Want de energie-huishouding van geld is gestoord geraakt. Ik vind het huidige systeem diep ongezond voor mens en wereld.

Adelheid: “Mijn kompas is het goede gevoel. Het is de vorm van de liefde: jij helpt in je werk met ouderen iemand en geniet van het resultaat door te helpen. Maar de meeste mensen willen vooraf al weten wat dat resultaat is. Ze willen genot, resultaat zonder risico, en stellen zich niet open voor wat het leven in het moment te bieden heeft. Wie wél van zichzelf houdt, heeft daar geen moeite mee. Dan heb je vanzelf aarding.

Liefde haalt de angel uit de angst. Je hoeft niet bang te zijn voor een duwtje. Je kunt als oud mens doodsbang zijn om een trap af te gaan, maar zodra die angst weg is, wordt het een avontuur. Veranderen is meebewegen. Doe je dat vanuit liefde voor jezelf, dan kom je tot bloei. Zo kun je ook met geld omgaan.”

Seks is verbinding

“De seksuele liefde was bij ons een afgeleide van de brede liefde. Ik word griezelig van al die jongeren op het strand. Hun focus is op liefde in de enge zin, op uiterlijk, en ze zien daardoor vaak de liefde in de brede zin niet meer. De liefde die je met elkaar kunt delen.

Seks is niet alleen penis en vagina. In de eerste plaats is seksualiteit liefde, nabijheid, genieten van elkaars lichaam. Een niet gericht zijn op het resultaat, want dan haal je het moment weg. Huub bovenop me en dan wippen? Nee, alsjeblieft zeg! Liefde en seksualiteit zijn gericht op verbinding. Als we ruzie hadden, kon ik ook niet vrijen. Voor mij is seksualiteit een eerbetoon aan elkaar en aan elkaars lichaam en dat kan tot op hoge leeftijd.”

Van solo naar gezamenlijk kunstenaarschap

Ik vertel dat ik me herinner hoe Huub en Adelheid konden kibbelen tijdens discussies.

“Dat hóórde bij ons! Het gevecht was nodig om tot de vorm te komen. Toen ik Huub leerde kennen was ik zeventien en hij 30. Ik had me nog nooit met kunst bezig gehouden. Huub sleepte me mee van de ene expositie naar de andere, en we voerden eindeloze gesprekken.

Ik was veel aardser dan Huub. Hij zei dat hij beeldend kunstenaar was en filosoof. Oké, zei ik: een filosoof, maar wat doe je er dan mee? Hij zei: dat komt nog. Bij hem stond de mens centraal. Zijn thema was de Engel, die niet mannelijk of vrouwelijk is, maar het beste van het menszijn. Mooie woorden, laten we die Engel dan nù tekenen, zei ik, en samen uitwerken. Zo groeide een van onze eerste gezamenlijke kunstwerken: de Engelenstoel.”

“Huub was geobsedeerd door de moederschoot. De moederschoot is vrouwelijk, de man is fallus. Het ging hem over de oermoeder en de oervader waar hij naar op zoek was. In zijn jeugd was het beeld van de man dominant: stoer zijn, in het dorp bij hem ging het bij de jongens erom hoeveel vrouwen je op de kermis had versierd. Gevoeligheid werd afgedaan als verwijfd. Daar kwamen die levensvragen bij hem vandaan. Hij was ongelukkig, hij dronk in die tijd ook te veel.

Ik zei: je kunt ook anders naar het leven kijken. Als je blijft kijken naar de ellende, en die is er, dat is gewoon duidelijk, dan word je depressief. Maar ik keek anders. Ik vond het leven geweldig. Niet zozeer om naar feesten te gaan, maar om dingen te doen, om mensen te zien. Zoals mijn vader zei: het geluk ligt op straat, maar je moet het wel oprapen.

Huub trok mij de kunst in. En ik trok Huub het leven in.

We stelden de mens centraal, met als symbool de kiemplant die tot bloei komt, in plaats van geld en status na te jagen. Het draait erom dat je jezelf bent, dat je van jezelf houdt en jezelf in bloei zet. Dat je het mooie in je, het leven zelf, in vorm zet en ontwikkelt. Het Leven als Kunstwerk!”

Wijsheid: leven vanuit vertrouwen

Adelheid: “Voor de vraag wat wijsheid is, kom ik toch weer terug bij de liefde. Wijsheid is dat je van jezelf houdt, want zonder dat sterf je van de angst. Op het moment dat je van jezelf houdt, krijg je respect, empathie. Je krijgt dan ook een heel andere discussie, bijvoorbeeld over de opvang van vluchtelingen.

We hadden hier in ons dorp een prachtig bejaardenhuis dat leeg stond. Daar zouden vluchtelingen komen. Meteen ging het verhaal: onze vrouwen worden verkracht, het dorp wordt leeggeroofd! Het waren maar een paar man die dit riepen, maar ze lieten zich horen als een hele stad. Allemaal angst.

Er zitten in het buurdorp Druten 150 Oekraïners op een boot in de haven, daar heb je helemaal geen last van. Die mensen zijn ‘eager’ om te werken, ‘eager’ om te ontmoeten.

Opvang van mensen in nood vind ik normaal, dat is een kwestie van empathie. Maar hen jarenlang betuttelen en vastpinnen op achterafkamertjes? Geef ze de kans om zèlf hun plek in de samenleving te verdienen, om te werken, om bij te dragen. Pas dan gaan ze bloeien, en heeft de samenleving er als geheel iets aan. “

Regels zodat mensen zich gedragen, zouden niet nodig moeten zijn, besluit Adelheid: ”Iemand die van zichzelf houdt, heeft geen enkele regel nodig om een ander geen schop te geven. Die weet diep van binnen wat goed of fout is.”

Een Apocalyps in de tuin

We lopen naar een van hun gezamenlijke kunstwerken achter in de tuin: de Apocalyps. In de opening praat Adelheid verder:

“Je gaat hier terug de moederschoot in. Het is een heel vrouwelijk symbool. De opening is een vulva, maar binnenin stroomt een waterbron in de vorm van een bloem. Dit is voor ons waar het mannelijke en het vrouwelijke samenkomen. Het is geen geloof, maar een levenshouding: Ubuntu, ik ben omdat wij zijn. Dat 'wij' is het leven om me heen, dankzij wie ik besta. Het gaat niet over ik-ik-ik, maar over een beweging van ‘ik naar jij'. Dat is voor mij wijsheid.”

We lopen verder de tuin door, die vol met beelden staat die zij en Huub ontwierpen. Het valt me op dat ze gaat praten alsof Huub er nog is: “Wij vinden .. wij denken...” Terwijl, Huub is twee jaar geleden overleden.

Adelheid: “Hij is er dan wel niet meer, maar hij is in zoveel dingen aanwezig. Raak ik een stukje van onze Tempelhof aan, dan zie ik hem, of zie ik ons zoals we daar ooit over praatten. Ik vind het makkelijker om iets te léven dan om het in woorden te vangen. Als ik nu iets ontwerp, hoor ik hem nog in gedachten: volgens mij vind je dit wel leuk. Of juist niet. Maar ik doe het lekker toch.

Wij hebben 2 kinderen en 5 kleinkinderen, waar ik zielsveel van houd en ik hoop dat er onder hen een of meer zijn, die zich straks op een of andere manier met De Tempelhof willen verbinden.

‘Enfant terrible’ van de wijsheid

“Huub zei altijd: 'ik zou wel willen dat ik van glas was.'
Ik zei dan: 'nou, ik niet!'"

Lachend: “Mijn moeder noemde mij ‘ons enfant terrible’. Ze had een tante Truus die ze te dik vond. Toen Truus op bezoek kwam, zei ik haar: ‘Mijn moeder vind je te dik’. Dat viel niet goed bij mijn moeder. Terwijl ik dacht: dat is toch gewoon de waarheid? We zijn geen engelen naast God. We zijn geboren mensen, met tics en afwijkingen. Je moet niet alles zomaar in het openbaar gooien. Eerst moet je jezelf kennen, voordat je jezelf aan iedereen laat zien. Pas dan toon je jezelf op een waarachtige manier. Authentiek.

Op die plek kun je bijna naakt gaan staan. Ik doe nu gewoon wat ik belangrijk vind, ook al weet ik dat mensen om me heen het niks vinden. Mensen vinden altijd wat; waarom zou ik het dan niet doen? Ik kan wel eens een bommetje laten vallen en kijken wat er gebeurt. Dat is het enfant terrible in mij, dat mijn moeder al vroeg herkende.”

Maar achter dat bommetje zit iets fundamentelers: “Ik handel uit vertrouwen, vanuit liefde, vanuit verbondenheid met mezelf. Vertrouw ik op die liefde, dan ontvouwt zich wat er al als kiem in aanwezig was. Ben ik dat niet, dan doe ik ook geen recht aan de potentie die in het leven zit. In de brede én de smalle zin.”

Een grote droom

Ik sta al met de fiets in de hand, aan de rand van de tuin als Adelheid me toevertrouwt: “Onze grote droom was dat de Walk of Wisdom in de Tempelhof zou starten en eindigen.Inmiddels is die droom uitgegroeid tot een universele pelgrimstocht, een wereldwijde weg naar verbinding met het leven. De Walk of Wisdom is een fysieke pelgrimstocht, en De Tempelhof is bedoeld als ontmoetingsplek voor pelgrims van over de hele wereld. Van welke weg ze ook komen. Een bezinningsplek waar de lijnen samenkomen, dat is de ontmoeting, de uitwisseling.

Waar het uiteindelijk om gaat, is de liefde. De liefde die ons verbindt en voor elkaar openstelt. Want je eigen kiemkracht vinden, dat is de kiemkracht vinden van elkaar, van ons samen. Maar eerst je eigen kiem. Anders gaat het niet.”

Voordat ik terug de dijk op fiets kijk ik nog een keer om naar De Tempelhof, waar Adelheid alweer aan het praten is met het volgende bezoek. Waar ze de energie vandaan haalt? Ik ben na een paar uur praten moe. Zij gaat gewoon door naar een nieuwe ontmoeting.

Ik denk aan de as van Huub, in de knop van de stalen bloem in bladgoud waarmee Adelheid haar rondleiding door de tuin afsloot. “Als ik dood ben, kom ik erbij en blijven we zo altijd verweven met de beelden en denkbeelden van De Tempelhof.”

Tot aan haar laatste levensadem werkt ze door om De Tempelhof daarna open te kunnen houden. Voor pelgrims op het levenspad. Mensen die via de ontwikkeling van zichzelf het gehele leven in bloei zetten. Een mooie missie. Ik hoop dat vele mensen die weg inslaan en dat Adelheid bij leven nog een paar grote geldschieters vindt, waarmee deze missie via een stichting tot in lengte der jaren kan worden doorgezet.